علیرضا سعیدی کیاسری، روزنامه‌نگار و مستندساز و مدیرمسئول رسانه سینمایی حالامستند، و امیر افشارفتوحی، روزنامه‌نگار، منتقد سینما و دبیر تحریریه صبا، در گفت‌وگویی درباره روند سینماحقیقت، تحولات سینمای مستند، نقش رسانه، ثبات دبیری و مسائل تولید صحبت کردند.
سینماحقیقت؛ از تماشای آثار تا رصد جریان مستند
سعیدی کیاسری گفت: از زمانی که به عنوان مخاطب در جشنواره سینماحقیقت حضور پیدا می‌کردم، برایم مهم بود محصول یک‌ساله فیلمسازان را ببینم و بررسی کنم آثار نسبت به سال‌های قبل چه تغییری در رویکرد، زاویه دید، محتوا، سوژه‌پردازی و مسائل تکنیکی داشته‌اند. گاهی نیز آثار را با مستندهای خارجی مقایسه می‌کردم تا ببینم آنها چه مسیری را طی کرده‌اند و ما در سینمای مستند چه می‌کنیم.
او ادامه داد: از زمانی که به عنوان رسانه در جشنواره حضور پیدا می‌کنم، این نگاه چندبعدی شده است؛ بخشی از آن به سیاست‌گذاران و برگزارکنندگان، بخشی به مخاطبان و نوع مواجهه آنها با آثار و بخش دیگر به مستندسازان و تولیدکنندگان، از سرمایه‌گذار و تهیه‌کننده تا کارگردان و عوامل تولید مربوط می‌شود. اقتصاد سینمای مستند نیز بخش دیگری از این ماجراست.
افشارفتوحی نیز گفت: سینماحقیقت را نه فقط در زمان برگزاری جشنواره، بلکه به عنوان بخشی از جریان مستندسازی ایران دنبال می‌کنم. برای من سینمای مستند یکی از مهم‌ترین بخش‌های سینمای ایران برای شناخت جامعه است. در فیلم داستانی، واقعیت معمولاً از فیلمنامه، شخصیت‌پردازی و درام عبور می‌کند، اما مستند می‌تواند با مسائل و آدم‌هایی مواجه شود که امکان ورودشان به سینمای داستانی کمتر است.
او افزود: برای یک منتقد و فعال رسانه‌ای، جشنواره فقط محل تماشای فیلم نیست؛ محل رصد جریان‌های تازه است. اینکه چه موضوعاتی در یک دوره پررنگ می‌شوند، نسل جدید فیلمسازان به چه مسائلی علاقه دارند و چه تغییراتی در زبان مستند رخ داده، برای من اهمیت دارد. به همین دلیل سینماحقیقت را بخشی از نبض سینمای ایران می‌دانم، نه صرفاً یک رویداد سالانه.
رسانه و مسئله دیده‌شدن آثار پس از جشنواره
افشارفتوحی درباره جایگاه رسانه‌ای سینماحقیقت گفت: جشنواره از نظر رسانه‌ای شناخته‌شده‌تر شده، اما هنوز با جایگاهی که سینمای مستند در جامعه می‌تواند داشته باشد فاصله دارد. مسئله فقط اطلاع‌رسانی جشنواره نیست؛ بخش مهمی از ظرفیت مستندها بعد از پایان جشنواره از چرخه رسانه‌ای خارج می‌شود.
او ادامه داد: فیلم‌هایی درباره مسائل اجتماعی، تاریخی، فرهنگی و حتی بحران‌های روز جامعه ساخته می‌شوند، اما گفت‌وگو درباره آنها گاهی به چند روز جشنواره محدود می‌شود. جشنواره باید بتواند برای آثار برگزیده و فیلمسازانش «زندگی پس از جشنواره» ایجاد کند و ارتباط آنها با رسانه و مخاطب را ادامه دهد.
سعیدی کیاسری هم گفت: اخبار سینمای مستند، فعالیت مستندسازان و رویدادهای این حوزه را از طریق شبکه‌های اجتماعی، فضای مجازی و رسانه‌های رسمی دنبال می‌کنم و گاهی خود مستندسازان نیز اخبار حضور فیلم‌هایشان در جشنواره‌ها و برنامه‌های مختلف را ارسال می‌کنند.
سوژه مهم است، اما روایت تعیین‌کننده است
افشارفتوحی درباره تغییرات محتوایی آثار گفت: یکی از نقاط قوت جشنواره، تنوع موضوعات و نگاه‌های مختلف فیلمسازان است. در سال‌های اخیر مستندسازان جوان بیشتر به سراغ سوژه‌های اجتماعی، انسانی و موضوعاتی رفته‌اند که کمتر در سینمای رسمی دیده شده‌اند.
او ادامه داد: گاهی اهمیت یک سوژه باعث می‌شود خود فیلم از نظر روایت و پرداخت در سطح قابل قبولی نباشد و صرفاً به دلیل موضوعش مورد توجه قرار بگیرد. جشنواره باید در کنار اهمیت سوژه، کیفیت سینمایی، نگاه مستقل و شیوه روایت را نیز جدی بگیرد. یک مستند خوب فقط به دلیل اینکه درباره موضوعی مهم ساخته شده، اثر موفقی نیست؛ مهم این است که فیلمساز بتواند از دل آن موضوع، روایت و نگاه تازه‌ای ارائه کند.
افشارفتوحی افزود: بخشی از فیلمسازان جوان دیگر مستند را صرفاً ثبت یک موضوع نمی‌دانند و به میزانسن، روایت، تدوین، طراحی صدا و ساختار توجه بیشتری دارند. این اتفاق نشان می‌دهد مستند از تعریف سنتی گزارش تصویری فاصله گرفته است.
او تأکید کرد: گاهی فرم آن‌قدر پررنگ می‌شود که موضوع و آدم‌های فیلم را تحت تأثیر قرار می‌دهد. مستند موفق فیلمی است که فرم در آن در خدمت کشف واقعیت باشد، نه اینکه واقعیت صرفاً بهانه‌ای برای نمایش توانایی‌های فرمی فیلمساز شود.
ثبات دبیری و تداوم سینماحقیقت
سعیدی کیاسری درباره یکی از عوامل تداوم جشنواره گفت: یکی از نقاط مهم سینماحقیقت، ثبات مدیریت و دبیری آن بوده است. از آقای آفریده تا امروز که آقای حمیدی‌مقدم هشتمین دوره دبیری جشنواره را سپری می‌کنند، این ثبات به تداوم جشنواره کمک کرده است.
او ادامه داد: آقای حمیدی‌مقدم با توجه به اینکه خودشان درگیر حوزه سینمای مستند بوده‌اند، نسبت به دوره‌های قبل آسیب‌شناسی کرده، نقاط ضعف و قوت را بررسی و برای رفع موانع و فراهم کردن شرایط بهتر برگزاری تلاش کرده‌اند.
سعیدی کیاسری افزود: با توجه به اتفاقات سیاسی و اجتماعی کشور از سال ۱۴۰۱ تا امروز، از جمله جنگ ۱۲روزه و مسائل امنیتی، مدیریت جشنواره کار سختی بوده است. در سال ۱۴۰۱ برخی از همکاران مستندساز بحث عدم حضور در جشنواره و ارسال نکردن فیلم را مطرح کردند، اما سینماحقیقت در همان شرایط با قدرت برگزار شد و از نظر پشتیبانی، اسکان، پذیرایی و نمایش فیلم‌ها نیز شرایط مناسبی داشت.
او درباره نقدهای مطرح‌شده نسبت به رویکرد جشنواره نیز گفت: باید جایگاه مرکز گسترش را در نظر گرفت. این مرکز یک نهاد خصوصی نیست؛ نهادی دولتی و زیرمجموعه سازمان سینمایی است و سیاست‌گذاری‌های آن در چارچوب سیاست‌های وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و دولت جمهوری اسلامی ایران انجام می‌شود.
اقتصاد تولید و ضرورت کاهش بروکراسی
سعیدی کیاسری درباره شرایط تولید آثار مستند گفت: در یکی دو سال اخیر، از نظر توان مالی، توزیع اعتبار و شرایط پشتیبانی، با توجه به اتفاقاتی که در کشور رخ داده، اشکالاتی ایجاد شده است و ممکن است این مسئله ناشی از کمبود بودجه یا نوع برنامه‌ریزی باشد.
او ادامه داد: آقای حمیدی‌مقدم تأکید کرده‌ا که عدالت را حفظ کرده و به جای تمرکز صرف بر برندینگ یا تولید آثار فاخر، تلاش کرده‌است اعتبار و امکان تولید میان مستندسازان مختلف، چه مرکزنشین و چه شهرستانی، تقسیم شود.
سعیدی کیاسری افزود: برخی مستندسازان همچنان از مرکز مطالباتی دارند و از سال‌های ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ طلبکارند. امیدوارم در این زمینه شفاف‌سازی شود و مشکلات دوستانی که مطالبه دارند، برطرف شود. اگر بروکراسی کاهش پیدا کند و مستندساز بتواند برای تأمین فاند و منابع مالی با سهولت بیشتری حرکت کند، قطعاً اقبال نسبت به مرکز گسترش بیشتر خواهد شد.
از جشنواره موفق تا جریان مستمر
افشارفتوحی درباره مهم‌ترین ویژگی سینماحقیقت گفت: مهم‌ترین امتیاز سینما حقیقت این است که توانسته برای سینمای مستند ایران یک مرجع و نقطه تجمع ایجاد کند و فیلمساز، منتقد، رسانه و مخاطب را در یک مقطع مشخص کنار هم قرار دهد.
او ادامه داد: برای حفظ این جایگاه، صرفاً استمرار جشنواره کافی نیست. سینماحقیقت باید از یک جشنواره موفق به یک جریان مستمر سینمای مستند تبدیل شود؛ یعنی ارتباطش با فیلمساز، منتقد و مخاطب محدود به زمان برگزاری جشنواره نباشد.
سعیدی کیاسری هم با اشاره به تجربه مدیریتی حمیدی‌مقدم گفت: مدیری که خودش «کننده کار» باشد، تفاوت ایجاد می‌کند. آقای حمیدی‌مقدم مستندساز، تهیه‌کننده و کارگردان هستند و ارتباط رفاقتی و عاطفی با مستندسازان دارند. این مسئله در تداوم جشنواره مؤثر بوده است. تجربه ایشان در جشنواره‌های جهانی و بین‌المللی نیز اهمیت دارد و در شیوه برگزاری سینماحقیقت تأثیر گذاشته است.
بازار بین‌الملل؛ ظرفیتی برای آینده جشنواره
سعیدی کیاسری درباره بازار فیلم سینماحقیقت گفت: اگر بازار فیلم، به‌ویژه بازار فیلم بین‌الملل، سازوکار بهتری پیدا کند، این بخش می‌تواند به یک برگ برنده برای جشنواره تبدیل شود. فعال‌تر شدن غرفه‌ها، برگزاری میزهای گفت‌وگو، دیدار سینماگران با فعالان بین‌المللی و فراهم شدن زمینه دریافت فاند می‌تواند به رونق این بخش کمک کند. حتی می‌توان زمینه‌ای ایجاد کرد که پروژه‌ها در فضای جشنواره شکل بگیرند یا به تصویب برسند.
حقیقت؛ در گرو روایت‌های متفاوت
افشارفتوحی در پایان گفت: جشنواره‌ای با عنوان «حقیقت» باید امکان مواجهه با روایت‌های متفاوت را فراهم کند. حقیقت در سینما یک پاسخ از پیش تعیین‌شده نیست. هرچه امکان دیدن روایت‌های متنوع‌تر و حتی متعارض بیشتر باشد، جشنواره سینماحقیقت می‌تواند به معنای واقعی کلمه به نام خودش وفادار بماند.
سعیدی کیاسری نیز از میان خاطرات سال‌های حضورش در سینماحقیقت، شب یلدا را تصویری ماندگار دانست و گفت: در حالی که خانواده‌ها دور سفره شب یلدا جمع شده بودند، مستندسازان و علاقه‌مندان سینمای مستند در سالن سینما نشسته بودند و فیلم همکاران خود را تماشا می‌کردند و فضای جشنواره را ترک نکردند. به نظرم این اتفاق، خاطره‌ای خوب و ماندگار از سینماحقیقت بود.
