حالامستند؛ علیرضا سعیدی کیاسری: جشنواره بینالمللی فیلم کوتاه تهران، بهعنوان قدیمیترین و مهمترین رویداد تخصصی سینمای کوتاه در ایران، همواره مکانی بوده برای تلاقی تجربه، جسارت و کشف استعدادهای تازه. اما در این میان، بخش فیلم مستند جایگاهی دوگانه و پیچیده دارد؛ نه صرفاً به عنوان زیرشاخهای از تولیدات کوتاه، بلکه بهمنزلهی پل میان «واقعیت» و «تخیل سینمایی».
در روزگاری که بسیاری از آثار داستانی جشنوارهها گرفتار بازیهای فرمی و تکرار الگوهای روایی شدهاند، مستند کوتاه به شکلی طبیعی بازگشت به صداقت نگاه و کشف جهان واقعی را یادآوری میکند. این بخش نه فقط عرصهی روایتِ بیواسطهی زیست اجتماعی و فرهنگی است، بلکه کارگاه نگاه و مشاهده برای نسل تازهی فیلمسازان به شمار میآید؛ نسلی که میآموزد قبل از هر چیز، «ببیند» و سپس «بیافریند».
در دهههای اخیر، تنوع موضوعی و رویکردی مستندهای جشنواره تهران قابل توجه بوده است. از مستندهای شهری و زیستمحیطی تا آثار انسانمحور و اتنوگرافیک، این بخش تبدیل شده به آزمایشگاهی که در آن مرز میان واقعیت و بازآفرینی هنری مدام جابهجا میشود. فیلمسازان جوان در این بستر فرصت دارند تا زبان شخصی خود را از خلال مشاهدهی دقیق جهان واقعی پیدا کنند؛ زبانی که بعدها میتواند به سینمای داستانی یا تجربی راه یابد.
با این همه، هنوز جای کار بسیاری باقی است. مستند کوتاه نیازمند سیاستگذاری دقیقتری در جشنواره است تا از حاشیهنشینی رها شود و به بخش اصلی داوری و گفتوگوهای تخصصی وارد گردد. ایجاد کارگاههای نقد و تحلیل، نشستهای مستندپژوهی و تعامل بیشتر با نهادهای پخش بینالمللی میتواند جایگاه آن را تثبیت کند.
در نهایت، ارزش واقعی مستند در جشنواره کوتاه تهران نه در تعداد آثار پذیرفتهشده، بلکه در نقش تربیتی و زیباییشناسانهی آن برای سینمای آینده ایران نهفته است. مستند، حافظ ریشهی واقعگرایی در سینمای کوتاه است؛ نگاهی که اگر فراموش شود، حتی خیالپردازیهای بزرگ نیز بیجان و بیریشه خواهند ماند.
