به گزارش حالامستند؛ سینمای مستند در ایران همواره جایگاهی دوگانه داشته است؛ از یکسو بهعنوان رسانهای برای ثبت واقعیتها و از سوی دیگر بهمثابه ابزاری برای جریانسازی اجتماعی و فرهنگی. اما در عمل، بسیاری از تولیدات مستند طی سالهای گذشته گرفتار پراکندگی، فقدان برنامهریزی و گاه تولیدات باریبههرجهت بودهاند؛ آثاری که بیشتر برای پر کردن ویترین جشنوارهها یا آرشیو سازمانها ساخته میشدند تا برای اثرگذاری واقعی بر جامعه.
در چنین فضایی، مرکز مستند سوره طی یک سال اخیر توانسته تصویری متفاوت از کارکرد مستندسازی ارائه دهد. این مرکز نشان داده که میتوان با هدفگذاری روشن، برنامهریزی دقیق و تمرکز بر رویدادهای مهم، مستندهایی تولید کرد که همزمان هم جذابیت هنری داشته باشند و هم در سپهر اجتماعی و سیاسی جامعه تأثیرگذار شوند.
مستندسازی در لحظههای حساس
یکی از ویژگیهای برجسته مرکز مستند سوره، واکنش سریع به رویدادهای سرنوشتساز و تاریخی است. برخلاف بسیاری از نهادها که در چنین بزنگاههایی دچار تعلل میشوند، سوره نشان داده که با سرعت و دقت عمل میکند. نمونه بارز آن تولیدات مرتبط با جنگ ۱۲ روزه ایران و رژیم صهیونیستی است. در این دوره، مجموعههایی چون بازداشتگاه و ستاره شد تولید شد و دو مستند تا آخرین عمود و عهد ابدی نیز بر این مجموعه افزوده شدند. این تولیدات نشان دادند که مستندسازان سوره فقط روایتگر نیستند، بلکه در متن تاریخ ایستادهاند و در همان لحظه، واقعیت را ثبت و بازخوانی میکنند.
در کنار این، مرکز مستند سوره به سراغ موضوعات مطالبهگرانه نیز رفته است؛ مستندهایی نظیر سنگر هفتتپه یا عالیجنابان معدن از جمله آثاری بودند که دغدغههای اجتماعی و صنفی را به تصویر کشیدند. پرداختن به بحران مهاجرت هم در آثاری مثل سیتیزن دان، پشت کوههای علیزنگی و بیبروبرگرد نمود پیدا کرد. این گستره نشان میدهد که سوره فقط بر یک حوزه متمرکز نیست، بلکه طیفی متنوع از مسائل روز جامعه را دستمایه کار قرار میدهد.
حتی در حوزه ورزش نیز، مرکز سوره تولیدات جریانساز داشته است؛ مستندهایی مانند شگرد و فوتسال بانوان نشان دادند که میتوان با روایتگری درست، ورزش را هم به عرصه مستندسازی کشاند و مخاطب عام را پای کار آورد.
برنامهریزی هدفمند، دوری از تولیدات کماثر
برخلاف رویه معمول برخی مراکز که سالانه تعداد زیادی اثر تولید میکنند بیآنکه کیفیت یا تأثیرگذاریشان اهمیت داشته باشد، مرکز مستند سوره بهروشنی نشان داده که تولیدات باریبههرجهت جایی در سیاستهایش ندارد. این مرکز بر تولید آثاری تمرکز دارد که یا به یک جریان اجتماعی و فرهنگی دامن میزنند یا در بزنگاههای تاریخی روایتگر میشوند. همین هدفمندی باعث شده است خروجیهای سوره کمتر دچار پراکندگی باشند و هر اثر جایگاه مشخصی در نقشه رسانهای کشور پیدا کند.
جشنوارهها و افتخارات
طی یک سال گذشته، مرکز مستند سوره در جشنوارههای داخلی و خارجی نیز کارنامهای درخشان از خود به جای گذاشته است. از جمله مهمترین موفقیتها میتوان به دریافت سیمرغ بلورین بهترین فیلم مستند جشنواره فیلم فجر توسط مستند شگرد اشاره کرد؛ اتفاقی که نشان داد تولیدات سوره توانستهاند سطحی ملی و جدی پیدا کنند. علاوه بر این، آثار مرکز در جشنوارههایی چون سینماحقیقت، عمار، اشراق، رشد و چند رویداد خارجی دیگر خوش درخشیدند و جوایز متعددی را از آن خود کردند.
ارتباط با منتقدان و رسانهها
یکی از نکات جالب توجه در سال اخیر، تعامل ویژه مرکز مستند سوره با منتقدان و اهالی رسانه بوده است. منتقدانی چون محمود گبرلو، آرش فهیم, رضا پورحسین، علی ناصری و چند نام دیگر، یا درباره آثار مرکز یادداشتهایی نوشتهاند، یا در جلسات نمایش فیلمها حاضر شدهاند. این تعامل سبب شده مرکز، بیش از آنکه یک نهاد تولیدی بسته باشد، به محیطی گفتوگومحور تبدیل شود. اهالی رسانه احساس میکنند در مرکز سوره، درها به روی آنان باز است و همین شفافیت، اعتبار مضاعفی به آثار این مجموعه داده است.
فراتهران؛ شعاری که به عمل بدل شد
تمرکززدایی از تهران و توجه به ظرفیتهای بومی استانها، از دیگر رویکردهای مهم مرکز مستند سوره است. این مرکز در سال ۱۴۰۳ با ۱۸ استان کشور همکاری داشته و در برخی از این استانها، برای برگزاری رونماییها و اکرانهای ویژه فیلمها حضور یافته است. استانهایی چون مازندران، خوزستان، قزوین و آذربایجان شرقی تنها بخشی از جغرافیاییاند که میزبان برنامههای مرکز بودهاند. این روند نشان میدهد شعاری که مدتها در فضای فرهنگی کشور مطرح میشد، این بار بهطور واقعی اجرایی شده است.
جریانسازی در اکران؛ تجربهای بیسابقه
اگرچه بسیاری از نهادهای فرهنگی و هنری تولیدات قابل توجهی دارند، اما آنچه مرکز مستند سوره را متمایز میکند، تواناییاش در جریانسازی است. مستند موتورسواران نمونهای شاخص از این رویکرد است. این فیلم تقریباً در اکثر استانهای کشور به نمایش درآمد و دهها مراسم ویژه برای آن در شهرهای مختلف برگزار شد. نکته مهمتر اینکه این مراسمها فقط محدود به علاقهمندان سینما نبود؛ چهرههای شاخص فرهنگی، سیاسی، ورزشی و هنری نیز در آنها حضور یافتند. چنین سطحی از اکران و مشارکت، برای یک مستند در ایران کمسابقه است و نشان میدهد مرکز سوره توانسته مخاطب گستردهای را درگیر کند.
دو تجربه مدیریتی مکمل
تجربه مرکز مستند سوره نشان داده است که دو حوزه مدیریت، در موفقیت آن نقشی کلیدی داشتهاند: مدیریت مرکز و مدیریت ارتباطات و جریانسازی.
محمدرضا امامقلی با سابقه سالها فعالیت در عرصه مستندسازی، امروز در کسوت مدیریت مرکز مستند سوره توانسته الگویی برای هدایت خلاقانه پروژهها ارائه دهد. او که پیشتر نیز مستندهایی جریانساز ساخته بود، حالا این تجربه را در سطح مدیریتی به کار گرفته است و آنچنان درخشیده که بسیاری افراد انگشت حیرت به دهان گرفته اند!
از سوی دیگر، سیدرضا منتظری بهعنوان مدیر ارتباطات و جریانسازی، توانسته ارتباطی بیسابقه میان مرکز، جامعه و اهالی فرهنگ ایجاد کند. کمپینهای ویژهای چون اکران سراسری موتورسواران در کل کشور تنها نمونهای از کارهای اوست؛ اقداماتی که نشان میدهد ارتباطات صرفاً به اطلاعرسانی خلاصه نشده و به بخشی جدی از فرآیند فرهنگی تبدیل شده است.
این دو تجربه مدیریتی مکمل، تیمی جوان و قبراق ساختهاند که سوره را به جایگاهی متمایز رسانده است.
مقایسه با دیگر نهادها
نهادها و مراکز متعددی در سالهای اخیر تلاش کردهاند تا در حوزه مستندسازی نقشآفرین باشند. برخی بودجههای قابل توجهی در اختیار داشتهاند و بعضی دیگر کوشیدهاند با شعارهای پررنگ وارد میدان شوند. با این حال، تجربه نشان داده که بیشتر این مراکز در عمل یا گرفتار بوروکراسیهای اداری شدند یا نتوانستند ارتباط مؤثری با جامعه برقرار کنند. بسیاری از تولیداتشان در حد گزارشهای تصویری باقی مانده و از جریانسازی فاصله داشته است.
در چنین شرایطی، مرکز مستند سوره توانسته گوی سبقت را برباید و به نهادی بدل شود که نهتنها آثارش دیده میشود، بلکه دربارهشان گفتوگو و بحث شکل میگیرد. این همان نقطهای است که سوره را یک سر و گردن بالاتر از سایرین قرار میدهد.
اهمیت مستندسازی در جامعه امروز
در دنیایی که رسانههای تصویری بیش از هر زمان دیگری نقشآفریناند، مستند بیش از یک ژانر هنری است؛ مستند تبدیل به سند اجتماعی میشود، به ابزاری برای نقد و بازنمایی واقعیت بدل میگردد و میتواند افکار عمومی را جهت دهد. مرکز مستند سوره با درک همین اهمیت، تلاش کرده تا تولیداتش نه صرفاً بازنمایی تصویری رویدادها، که «گفتوگو با جامعه» باشند.
این مرکز بهخوبی دریافته که مستندساز در جایگاه ناظر بیطرف باقی نمیماند، بلکه نقشی فعال در شکلدهی به ذهنیت عمومی ایفا میکند. از این منظر، سیاستهای سوره همسو با این اصل طراحی شدهاند: تولید مستندهایی که بتوانند جریانساز باشند.
جایگاه بیرقیب
واقعیت این است که در شرایط فعلی، هیچ نهاد دیگری به اندازه مرکز مستند سوره نتوانسته چنین ترکیبی از سرعت عمل، جسارت انتخاب سوژه، کیفیت تولید و گستره توزیع را با هم جمع کند. بسیاری از مراکز فرهنگی و هنری کشور همچنان درگیر پروژههای کمرمق هستند، در حالیکه سوره نشان داده که میتوان با نگاه دلی، اما در عین حال حرفهای، کاری متفاوت انجام داد. همین ویژگی است که امروز مرکز مستند سوره را به مهمترین مرکز تولید و جریانسازی آثار مستند در ایران بدل کرده است.
چشمانداز آینده
به نظر میرسد برنامهریزی برای گسترش مراکز رشد در استانها، فقط شروع یک مسیر تازه است. اگر این طرح بهطور کامل اجرا شود، میتوان انتظار داشت در سالهای آینده شاهد یک نسل تازه از مستندسازان بومی باشیم که روایتهای خود را از دل جغرافیا و فرهنگ محلی به سینمای ملی میآورند. این همان چیزی است که میتواند به غنای سینمای مستند ایران بیفزاید و آن را در سطح جهانی نیز مطرحتر کند.
جمعبندی
مرکز مستند سوره در مدت کوتاه اخیر، نهتنها توانسته خود را بهعنوان یک تولیدکننده پرکار معرفی کند، بلکه در مقام یک نهاد فرهنگی جریانساز، نقشی کلیدی در روایتهای ملی و اجتماعی ایفا کرده است. حضور در بزنگاههای حساس، ساخت مستندهای مطالبهگر، پرداختن به موضوعات متنوعی همچون مهاجرت و ورزش، جریانسازی در عرصه عمومی، توجه به ظرفیتهای بومی و استانی، ایجاد کمپینهای خلاقانه، شفافیت در عملکرد، جلب نظر منتقدان و مقایسه موفق با دیگر نهادها، این مرکز را به موقعیتی رسانده که هیچ نهاد دیگری به گرد پای آن نمیرسد.
اگر این مسیر با همین دقت و جسارت ادامه یابد، میتوان گفت آینده سینمای مستند ایران تا حد زیادی با نام مرکز مستند سوره گره خورده است.
