حالامستند؛ علیرضا سعیدی کیاسری: در میانه گرههای پیچیدهای که سالهاست گریبان سینمای مستند ایران را گرفته، یک راهحل بنیادین بیش از همیشه احساس میشود: ایجاد صندوقی مستقل برای حمایت از تولید مستند، خارج از سازوکارهای دولتی کلیشهای و نفسگیر.
سالهاست که مستندسازان از فقدان یک نظام حمایتی عادلانه، شفاف و تخصصی رنج میبرند.از نگاه برخی مستندسازان، حمایتها بیشتر تابع رابطهاند تا ضابطه، عدهای نیز بر این عقیدهاند سلیقهمحوری غالب بر نیازمحوری در این فرآیند است. گروهی دیگر هم اعتقاد دارند، حمایتها ابزاری شدهاند برای کنترل و جهتدهی به روایتها، نه تقویت جریان آزاد حقیقتجویی. این در حالیست که مستند، بهعنوان شاخهای اصیل، جسور و جامعهمحور از سینما، بیش از هر زمان دیگر نیازمند استقلال در تولید و تضمین در حمایت است.
ایده تأسیس «صندوق مستقل حمایت از سینمای مستند» نه فقط یک خواست صنفی، بلکه ضرورتی ملی سینمای ایران است. چنین نهادی میتواند به سه بحران جدی پاسخ دهد:
بحران بیاعتمادی: بسیاری از مستندسازان، بهویژه نسل جوان یا فعالان خارج از پایتخت، چندان امیدی به سیستمهای رسمی ندارند. وجود نهادی مستقل، با مدیریت شفاف و تخصصمحور، میتواند این اعتماد ازدسترفته را تا حدی بازیابی کند.
بحران عدالت در توزیع منابع: در غیاب یک مکانیزم منصفانه، بودجههای دولتی به صورت نامتوازن توزیع میشود. صندوق مستقل، با مکانیزم داوری تخصصی و خارج از شائبههای سیاسی، میتواند عدالت نسبی را به چرخه حمایت بازگرداند.
بحران کارآمدی و شفافیت: صندوقی با هیئتی منتخب از مستندسازان خوشنام، میتواند با تدوین آییننامههای مشخص و قابلدفاع، روند بررسی، تصویب و پرداخت حمایتها را شفافسازی کند؛ چیزی که در ساختارهای فعلی کمتر به چشم میآید.
برای آنکه این صندوق به ابزاری واقعی در خدمت سینمای مستند بدل شود، پیشنهاد این است هیئت امنای صندوق از مستندسازان باسابقه، خوشنام و مستقل از ساختارهای دولتی تشکیل باشند. این هیئت نیز با رأی صنف مستندسازان انتخاب شود تا مشروعیت آن کاملا تضمین گردد.
منابع مالی صندوق هم میتواند از چند محل تأمین شود: سهم مشخصی از بودجه سالانه سازمان سینمایی، کمکهای نهادهای غیردولتی فرهنگی، و همچنین امکان جذب سرمایه از بخش خصوصی.
هم چنین فرآیند حمایت باید مبتنی بر شفافیت کامل باشد؛ از انتشار فراخوان و شاخصهای داوری گرفته تا اعلام عمومی آثار پذیرفتهشده و مبالغ اختصاصیافته.
ایجاد صندوق مستقل، راهی برای پایاندادن به چرخهی فرسایشی سانسور پنهان، و حمایتهای گزینشی در سینمای مستند است. اگر سیاستگذاران فرهنگی واقعاً به مستند بهعنوان رسانهای راهبردی، تاثیرگذار و تاریخی باور دارند، نخستین اقدام عملی آنها باید حمایت از تأسیس این صندوق باشد و نه صرفاً ادعای اهمیت دادن به سینمای مستند در پشت تریبونهای تبلیغاتی!
تردیدی نیست سینمای مستند ایران، با پشتوانه دهها چهره مؤثر، اندیشمند و مستقل، ظرفیت آن را دارد که خودش سرنوشتش را بهدست بگیرد. صندوق مستقل، گامی در مسیر همین خوداتکایی است؛ گامی ضروری، فوری و اجتنابناپذیر.
