حالامستند؛ علیرضا سعیدی کیاسری: فیلم سینمایی «پیرپسر» به کارگردانی اکتای براهنی را میتوان بهمثابه آینهای فرهنگی-اجتماعی دانست که در لایههای روایی و شخصیتپردازی، ریشههای تاریخی مردسالاری در فرهنگ ایرانی را بازنمایی میکند. این فیلم با نگاه انتقادی، نهفقط به شکاف نسلی میان پدران و پسران، بلکه به گسستهای عمیقتر در ساختار خانواده و هویت زنانه و مردانه در ایران میپردازد.
از منظر جامعهشناسی فرهنگی، میتوان این اثر را در امتداد نظریات متفکرانی چون «پیر بوردیو» و «آنتونیو گرامشی» تحلیل کرد. براهنی با نمایش مناسبات قدرت در فضای خانواده، نوعی «سرمایه نمادین» مردسالار را عیان میسازد که بهطور تاریخی و فرهنگی در ساختارهای اجتماعی ایران رسوب کرده است. همانطور که بوردیو معتقد است، خشونت نمادین از طریق نهادهایی مانند خانواده بازتولید میشود و «پیرپسر» دقیقاً بر همین چرخه تأکید دارد؛ چرخهای که در آن پسران، حتی در تقابل با پدران خود، بازهم در نقش تکرارکننده همان الگوی سلطه ظاهر میشوند.
فیلم در فضایی شکل میگیرد که یادآور روح «هژمونی فرهنگی» گرامشی است؛ یعنی سیطره مردانه که نهفقط از طریق اجبار، بلکه با نفوذ عمیق در عادتها، باورها و حتی درک زنان از خودشان بازتولید میشود. در تاریخ ایران، چه پیش و چه پس از ورود اسلام، لحظاتی از انعطاف و بازتعریف نقش زنان وجود داشته، اما دوام نیاورده و بنابر شرایط روزگار، با موجهای جدید قدرت مردانه محو شده است. این مسئله را براهنی در شخصیتپردازی زن فیلم برجسته میکند که همچنان در چارچوبهای مردانه تعریف میشود.
دیگر اینکه، «پیرپسر»؛ ذهن کنشگر مخاطب را به جهان سنتهای خودساختهی محافل و حلقههای اجتماعی برخاسته از قرائتهای سختگیرانهی رایج مذهبی میبرد؛ جایی که جایگاه زن در اجتماع زیر سایهی باورهای تحریفشده در گذر قرنها به حاشیه رانده میشود و زنان بیشازپیش به محاق میروند. لذا گسست میان پدران و پسران که فیلم بهخوبی آن را تصویر میکند به جای تعامل برای تکامل، زمینهساز تقابل و انزوا میشود و در نهایت، جایگاه زن را به قربانی این نزاع قدرت بدل میسازد.
«پیرپسر» هرچند با آنارشیسم روایی و زبان سینمایی خاص خود روایت میشود، اما جسارت آن در مواجهه با ساختارهای تاریخی و اجتماعی مردسالاری انکارناپذیر است. این فیلم نهتنها یک درام خانوادگی، بلکه یک نقد فرهنگی عمیق است که نشان میدهد چگونه در طول تاریخ، «خانه» بهجای پناهگاه، به میدان قدرتنمایی پدران بدل شده است.
