حالامستند: علیرضا سعیدی کیاسری؛ هر سال با نزدیک شدن به زمان برگزاری جشنواره فیلم فجر، فعالان سینمای مستند؛ به ویژه کسانی که فیلمشان قرار میشود در فجر به نمایش دربیاید، دچار دغدغهمندی دوباره پیرامون چند و چون مواجههی جشنواره با مستندسازان میشوند.
پر واضح است مستندسازانی که در بزرگترین و مهمترین رویداد سینمایی کشور حاضر هستند، دلشان میخواهد تا مطلوبترین وضعیت برای فیلمشان رقم بخورد و برگزارکنندگان جشنواره با دیپلماسی درست، پروتکلهای روتین جشنوارهای از فرش قرمز گرفته تا فتوکال و نشست رسانهای را همانند فیلمهای بخش سودای سیمرغ برای آنها نیز لحاظ نمایند. توقعی که در چند دورهی گذشتهی فیلم فجر به امری ناممکن و فراموش شده تبدیل شده بود.
سایت خبری حالامستند؛ با در نظر گرفتن امکان بروز چنین وضعیت مأیوس کنندهای برای سینمای مستند در چهل و سومین جشنوارهی فجر، در قالب یک گزارش به بررسی این چالش نگران کننده برای اهالی سینمای مستند ایران پرداخته است.
محمد حدادی مدیر فیلمبرداری جوان و خلاق سینما که تیرماه سال ۱۴۰۰ در برنامه تلویزیونی نردبان حضور داشت در خصوص عدم توجه متولیان جشنواره فجر به اهالی سینمای مستند،گفت: من سال گذشته (۱۳۹۹) در واکنش به سیاست و رویکردِ بهزعم من توهینآمیز یادداشتی نوشتم و از فیلمسازان مستند خواستم خودشان خواستار عدمحضور در جشنواره فیلم فجر بشوند، چرا که این جشنواره، کارکرد دیگری دارد و اصلاً حضور مستند در آن مثل پیوند زدن دو عضو با دو گروه خونی متفاوت است.
برندهی تندیس فیروزهای سینما حقیقت اظهار داشت: بهعقیدۀ من سینمای مستندمان تا زمانی که جشنواره تخصصی و باکیفیتی مثل سینما حقیقت دارد برای عرضه و کسب اعتبار هیچ نیازی به جشنوارهای مثل فجر که جشنوارهای محلی بهحساب میآید ندارد،
مهدی بخشیمقدم؛ مستندسازی که با مستندهای «خانهای برای تو» و «خونه مامان شکوه» در ۲ دوره جشنواره فیلم فجر حضور داشته است، سوم بهمنماه سال ۱۴۰۲ در گفتگو با مهر درباره حضور فیلمهای مستند در جشنواره فجر گفت: جشنواره فیلم فجر در چند سال اخیر نشان داده که فیلم مستند بهصورت تزیینی در کنار دیگر آثار در این رویداد حضور دارد و نمایش آنها اهمیتی زیادی برایش ندارد.
این کارگردان مستند بیان داشت: این مساله در نحوه اکران و خبررسانی درباره آثار مستند هم مشاهده میشود. من با حضور در ۲ دوره جشنواره فجر، این مساله را لمس کردهام تا جایی که نسبت به لزوم حضور مستندها در جشنواره فجر به شک افتادم، انگار که میخواهیم خودمان را به زور در جایی، جا دهیم که هیچ اهمیتی برای ما قایل نیست.
او ادامه داد: نگاه مدیران سینمای ایران به فیلمهای مستند در جشنواره فیلم فجر، نگاه بالا به پایینی است و به ما این تصور را میدهد که مستند در درجه دوم یا سوم اهمیت قرار دارد؛ این مساله در سانسهای بسیار بد نمایش آثار و برگزار نشدن جلسه پرسش و پاسخ و … مشهود است تا جایی که حتی در حال حاضر و فقط چند روز مانده به برگزاری جشنواره، هنوز آثار مستند راهیافته به این رویداد اعلام نشدهاند و همه خبرها درباره فیلمهای سینمایی داستانی است.
بخشیمقدم با اشاره به اینکه جشنوارهی مستندسازان، «سینماحقیقت» است، درباره چگونگی حل این مشکلات گفت: امیدوارم مدیران جشنواره فیلم فجر نگاهشان را به فیلم مستند تغییر دهند و اهمیت، تاثیرگذاری و جریانسازی را که فیلم مستند دارد، درک کنند و به این فیلمها بها دهند به این مفهوم که برای برگزاری نشستهای پرسش و پاسخ، پوشش خبری، اکران و دیده شدن آنها توسط مردم تلاش کنند.
او افزود: این رویداد میتواند در دیده شدن آثار تاثیرگذار باشد چراکه آثار راهیافته در استانها و شهرستانهای دیگر هم به نمایش در میآیند و با وجود مخاطبان گسترده جشنواره، سینمای مستند به مخاطب عام بیشتر معرفی میشود.
مهدی ایمانی شهمیری کارگردان مستند «تکثیر در اسارت» که فیلمش جزو منتخبان فیلمهای مستند چهل و دومین جشنواره فیلم فجر بود، در شبکههای اجتماعی نسبت به بیتوجهیهای «فیلم فجر» به مستندسازان واکنش نشان داد و نوشت:
«آقایان سازمان سینمایی، مستند نه ذیل چیزی است و نه اینقدر بی کس که چنین رفتارهای زنندهای با آن شود. انتشار جدول نمایش آثار در کاخ جشنواره، بدون حضور و معرفی فیلمهای مستند یک ناسزا به مستند و مستندسازان تلقی میشود. به نظرم جامعه مستند باید یک بار برای همیشه تکلیفش را با فجر مشخص کند قطعاً اینگونه برخوردها از انفعال ماست که عاقبتش میشود برخورد زیرپلهای با مستند!»
شهمیری در ادامه یادآور شد: «آقایان مستندساز عدم اکران درخور در کاخ جشنواره یعنی وصله بودن، یعنی از سر ناچاری محکم بایستید و به این ناچاری تن ندهید در هیچ کجای دنیا این رویکرد وجود ندارد. امروزه از ونیز تا کن، از بفتا تا ساندنس آثار مستند همپا با آثار داستانی در بخش اصلی حضور دارند اما اینجا سهم مستند یکی دو اکران زیرپله ای است. اگرچه امروز خبر راهیابی «تکثیر در اسارت» به جشنواره فیلم فجر را دریافت کردم ولی تا زمانی که شان مستند رعایت نشود ابداً حاضر به حضور در این جشنواره نیستم و هیچ علاقهای برای اکران مستندم ندارم. نبودن بسیار شریفتر از اینگونه بودن است.»
مسعود زارعیان کارگردان مستند تحسین شدهی «غیرمسکونی» نیز. ۱۶ بهمن ماه سال ۱۴۰۱ به خبرگزاری دانشجو گفت: جشنواره فجر در سالهای اخیر در مورد سینمای مستند بسیار بیمهر بوده است. فیلمهای مستند در این جشنواره حدود پنج جایزه داشتند که شامل بخشهای فنی نیز میشد اما متاسفانه این جوایز حذف شدهاند.
این مستندساز تصریح کرد: در سالهای اخیر حتی کارت و بلیت به صاحبان آثار مستند ندادهاند چه برسد به اینکه برای آثار مستند نشستهای رسانهای برگزار کنند.
او در ادامه افزود: به طور کلی سینمای مستند در جشنواره فیلم فجر به زینت المجالس تبدیل شده است. ما فیلمسازان مستند اصلا این توقع را نداریم که همان اتفاقی که در جشنواره سینماحقیقت میافتد در فجر هم برای آثارمان رخ دهد. میدانیم جشنواره فجر متعلق به سینمای داستانی است، اما هیچ جشنوارهای به اندازه فجر مورد اقبال عموم قرار نمیگیرد و توقع ما این است که بخش مستند از طرف جشنواره توجه شود.
هم چنین ارد عطارپور مستندساز پیشکسوت سینمای ایران، ۱۸ مهرماه سال ۱۳۹۶ با بیان اینکه بخش مستند در جشنواره فیلم فجر یک نیاز است، به خبر آنلاین گفت: عدهای بر این باورند که برای سینمای مستند، جشنواره حقیقت در نظر گرفته شده است بنابراین دیگر لزومی به حضور بخش مستند در جشنواره فجر وجود ندارد، در صورتی که برای فیلم کوتاه هم جشنوارهای به صورت جداگانه برگزار میشود اما آنها چگونه توانستند در جشنواره فجر حضور داشته باشند!
او اظهار داشت: گروهی از سینماگران و منتقدان بر این باورند که جشنواره فیلم فجر به دلیل تمرکز بر سینمای داستانی هرگز نتوانسته فضایی مناسب برای دیده شدن سینمای مستند باشد و تنها، این سینما را مهجورتر کرده است. اما خروجی جشنواره فجر در ادوار مختلف نشان داده، سینمای مستند راه خود را باز کرده و از طریق ویترینی که مخاطب گستردهتر و عامتر نسبت به جشنواره «سینماحقیقت» دارد، جلب توجه کرده است.
عطارپور خاطرنشان کرد: برنامهریزی جدی برای نمایش و عرضه آثار مستند در جشنواره فیلم فجر این آثار متنوع و جذاب را که غالباً از سینمای داستانی تنوع و تکثر بیشتری دارند و چشماندازی متفاوت پیش چشمان مخاطبان میگشایند، وارد بازاری وسیع و حرفهای میکند. زیرا در سالهای اخیر یکی از مطالبات جدی سینماگران مستند ورود به بازار و عرصههای توزیع و نمایش گسترده بوده است و جشنواره فجر یکی از این گلوگاههاست که در کنار تلویزیون، پلتفرمها و شبکههای خارجی به دیده شدن فیلمهای مستند ایرانی کمک میکند.
عضو انجمن تهیه کنندگان سینمای مستند ایران بیان داشت: اگر قرار است از هر بستر مناسب برای گسترش مخاطبان سینمای مستند استفاده کنیم، نباید جشنواره فیلم فجر و فضای تبلیغاتیاش را نادیده گرفته یا انکار کنیم.
محمدعلی فارسی دیگر مستندساز، تهیهکننده و عضو هیات انتخاب و داوری بخش سینمای مستند چهلمین جشنواره فیلم فجر هم درباره انتقادهایی که به جشنواره فیلم فجر در مقابل سینمای مستند میشود، اظهار کرد: هرسال این انتقادات و مشکلات وجود دارد، به یاد ندارم که مستندسازان در هیچ دورهای از جشنواره فیلم فجر، از شکل حضورشان یا نوع برخورد مسئولان با فیلمهای مستند، دلخور نباشند. فیلم مستند برای جشنواره فیلم فجر مانند بچه ناخواستهای میماند که هر سال به ناچار و تحت تاثیر افکار عمومی نسبت به نمایش آنها اقدام میکند.
این مستندساز درباره شرط حضور فیلمهای بخش سینمای مستند جشنواره فیلم فجر در جشنواره «سینماحقیقت» تصریح کرد: بعضی از همکاران در بخش داوری فیلمهای مستند جشنواره فیلم فجر این نقد را به دبیر رویداد داشتند که چرا درباره حضور فیلمها در جشنواره فیلم فجر بهصورت مستقل تصمیمگیری نمیشود و نگاهمان به جشنواره «سینماحقیقت» است.
فارسی افزود: حضور آثار مستند در جشنواره فیلم فجر فرصت بسیار مغتنمی است بهخصوص برای مستندسازانی که فیلمشان در سینما اکران عمومی و توسط مردم دیده میشود.
اما مهدی شامحمدی کارگردان و تهیهکننده ی شناخته شدهی سینمای مستند، دهم بهمن ماه سال ۱۴۰۲ در گفتگو با قدس ضمن انتقاد از اینکه چهل و دومین دوره از جشنواره فیلم فجر، فیلم های مستند نمایش داده نمی شوند، گفت: بی توجهی فیلم فجر به بخش مستند عجیب است! چون سینمای پیشرو و مرجع ما در سینمای داستانی، مستند است. وقتی ویترین سینمایی سالانه کشور، چنین مرجعی را به رسمیت نشناسد، حتما آسیب هایش را خواهیم دید.
شامحمدی یادآور شد: دبیر جشنواره فجر در سال ۹۹ سالها دبیر جشنواره سینما حقیقت بود و وقتی دبیر سی و نهمین دوره جشنواره فیلم فجر شد، با اکران فیلم های مستند در جشنواره فجر همین کار را کرد، گویا این مسئله به عدم شناخت مدیران سینمای داستانی از سینمای مستند مربوط نمی شود و مسئله ای زیرساختی است.
با بررسی دیدگاههای فعالان سینمای مستند ایران درمییابیم جایگاه سینمای مستند، در مهمترین رویداد سینمایی کشور نادیده گرفته میشود و این بیتوجهی حتی در جدول نمایش فیلمها مشهود است. ضمن اینکه چندین سال است که نمایش این آثار در کاخ جشنواره (برج میلاد) به عنوان سینمای اصحاب رسانه و منتقدان، به صورتی که درخور سینمای مستند باشد، انجام نمیشود و کاهی حتی ساعت، مکان و روزهای اکران اکران مستندها به درستی و به موقع اطلاعرسانی صورت نمیگیرد.
تجربه نشان داده، اهالی سینمای مستند در دورههای مختلف جشنواره فیلم فجر حضور داشته اند اما به دلیل مواجههی غیرحرفهای برگزارکنندگان با مستندسازان در جریان جشنواره، این حضور همیشه با اعتراضات و انتقادات همراه بوده به گونهای که برخی آن را مهمانان ناخوانده فجر میدانند! حتی در مراسم قرعهکشی فیلمها برای جدول سینمای کاخ جشنواره هم به این موضوع اهمیتی داده نمیشود
قابل تأمل اینکه دیرسالی نیست، فیلمهای مستند در سانسهای سینماهای مردمی نیز به شکل جداگانه و یا به صورت بستههایی در ابتدا یا انتهای فیلمهای اصلی جشنواره، اکران میشدند اما این موضوع دارای اهمیت، در دورههای اخیر جشنواره فیلم فجر به بوتهی فراموشی سپرده شده است.
