اشاره: یاسر فریادرس قائممقام شبکه مستند سیما؛ کارشناس ارشد رشتهی مدیریت رسانه است و از مدیران جوان عرصهی سینمای مستند محسوب میشود. او پیشازاین مدیریت مرکز مستند سوره حوزه هنری را برعهده داشته و طی سالیان گذشته آثاری همچون مستندهای «تنها مدرس»، «فرزند ایران»، «باشگاه شهرت» و برنامههای تلویزیونی «بهاضافه مستند»، «قبل انقلاب» را تهیهکنندگی کرده است.
حالامستند: از جشنواره هفتم تلویزیونی مستند چه خبر؟
فریادرس: هفتمین جشنواره تلویزیونی مستند تقریباً تا روزهای پایانی آبانماه ادامه خواهد داشت و فیلمهای بخش مسابقه هر شب ساعت ۲۱ از شبکه مستند پخش میشود. امسال ۶۷ اثر در سه بخش بلند، نیمهبلند و کوتاه در این جشنواره در حال رقابت هستند. البته ما بخشهای دیگری هم داریم از جمله بخش مجموعه مستند که برای دومین سال است که به جشنواره اضافه شد و ۱۴ اثر در این بخش انتخاب و معرفی میشوند. اختتامیه هفتمین جشنواره تلویزیونی مستند را هفته دوم آذرماه برگزار میکنیم که در آن جا بهترین مجموعه مستند انتخاب خواهد شد. یک بحثی با دوستان بود در خصوص اینکه چون تعداد مجموعهها زیاد است شاید تعلق گرفتن یک جایزه برای مجموعه مستندها کم باشد. احتمال دارد در اختتامیه مستند اول، دوم و سوم مجموعه مستندها را انتخاب کنیم که امیدواریم این امر قطعی شود. بخش دیگر جشنواره، بخش مستندنگاری است که ویژهی عزیزان روزنامهنگار و گزارشگر در حوزهی رسانههای مکتوب برگزار میشود. بخش دیگری که داریم بخش عکس مستند است که بهتازگی داوران آن معرفی شدند. ما امسال بخش عکس را با یک فرم جدیدی روی آنتن خواهیم برد که مخاطبان عکسهای برگزیده شامل مجموعه عکسها و تک عکسها را هم بتوانند ببینند که در شبکه مستند این بخش را خواهیم دید. ما دو سال است که اختتامیه جشنواره را در شهرستانها برگزار میکنیم. امسال دومین سالی است که جشنواره خارج از تهران برگزار میشود. به این جهت که معتقدیم مخاطب مستند مخاطب تلویزیون و خانهی مستند خانهی تلویزیون است، سعی کردیم به گستردگی تلویزیون و گستردگی مخاطبینش اهمیت بدهیم و جشنواره را به جایجای مختلف کشور ببریم. امسال هنوز بین دو سه تا شهر در حال رایزنی هستیم که فکر میکنم تا در روزهای آینده بهصورت قطعی میزبان اختتامیه مشخص میشود
حالامستند: شهری که شما برای برگزاری اختتامیه انتخاب میکنید نگاهی به ظرفیت مستندسازی آن شهر و استان دارید؟
فریادرس: واقعاً دوست داریم این موردی که شما اشاره کردید باشد؛ ولی ما فعلاً به این میرسیم که ظرفیت برگزاری اختتامیه در کجا امکانپذیر است؛ چون بالاخره از طرفی مستندسازان، مهمانان ویژه و برگزارکنندگان جشنواره مستند باید برای حضور در مراسم به شهر میزبان مسافرت کنند و در آنجا هم باید امکان سفر برایشان وجود داشته باشد. از طرف دیگر ما باید برای این کار برنامهریزی را بتوانیم درست انجام بدهیم که در مجموع به همه این ظرفیتها نگاه کردیم. البته امسال این چند شهر نامزد میزبانی که داریم برای برگزاری اختتامیه با آنها رایزنی میکنیم از مناطقی هستند که طی این سالها مستندسازان خیلی خوبی داشته و به سینمای مستند معرفی کرده است. انشاءالله حالا ببینیم کدامیک از این شهرها در نهایت قطعی میشود که آن را در خبرها حتماً اعلام خواهیم کرد
حالامستند: هفت دوره از جشنواره تلویزیونی مستند میگذرد. اگر بخواهیم آسیبشناسی داشته باشیم یا اینکه یک رویکرد تازه نسبت به این جشنواره، خودتان که اتفاقاً از چند مدت پیش به عنوان قائممقام شبکه مستند سیما منصوب شدید، آیا پنجرهی تازهای رو به فضای جشنواره تلویزیونی مستند باز میکنید که چشم انداز گستردهتر به همراه شمایل تازهتر و به روزتر و البته کارکردی بیشتر را شاهد باشیم؟
فریادرس: ما در این دوره از جشنواره سعی کردیم اگرچه بین مستندسازها جشنواره مستند تلویزیونی شناختهشده است، انتظار داریم مردم هم بهصورت مخاطبان عام تلویزیون، جشنواره را بشناسند که فعلاً به آن نقطه نرسیدیم. من احساس میکنم برای رسیدن به نقطهی آرمانی که وقتی به یک نفر بگویند جشنواره تلویزیونی مستند و او فوری آن را بشناسد هنوز فاصله داریم اگرچه تقریباً هیچ جشنوارهای بهجز فیلم فجر در کشور شناخته شده نیست، حتی جشنواره سینما حقیقت را هم عموم مردم خیلی نمیشناسند و مخاطب خاص دارد؛ ولی چون مال درمورد مستند تلویزیونی حرف میزنیم معتقدیم این ظرفیت وجود دارد طی سالهای آینده، مثلاً دوره دهم به بعد این تصور را داشته باشیم که مخاطب عام هم جشنوارهی ما را بشناسد و برایش اهمیت داشته باشد. هرچند همینالان مشارکت مردم در جشنواره تلویزیونی مستند بهخاطر میزان رأیهایی که میدهند از هر جشنوارهای در کشور شد شاید بیشتر باشد. ما معتقدیم ازنظر تعداد بینندگان فیلمهای مستند در کشور، گستردهترین مخاطب را داریم. البته ازاینجهت هم هست که این جشنواره دارد در تلویزیون برگزار میشود و حتی اگر مخاطب زیر ده درصد هم داشته باشد با یک جامعهی آماری میلیونی طرف هستیم که تقریباً هیچ جشنواره مستند در کشور این ظرفیت را ندارد. شده خیلی وقتها بسیاری از مستندسازان که فیلمشان را پخش میکنیم، انتظار این حد از بازخورد را ندارند و برایشان عجیب و جالب است. به نظر من برای جشنواره مستند این میزان از مخاطب یک ثروت محسوب میشود که البته همانطور که گفتم با نقطه آرمانی فاصله دارد.
حالامستند: گاهگاهی برخی از مستندسازان به شکلهای مختلف گلهمند و نگران از این هستند که در فضای شبکه مستند سیما، برای پذیرش، تصویب و تولید فیلمها و برنامهها، انگار یک مرزی بنام خودی و غیرخودی، آشنا و غیر آشنا وجود دارد که در عرف جاری کشور از آن بهعنوان باند و رانت نام میبرند و فقط برای آدمهای خاص فرصت انجام کار ایجاد میشود. شما بهعنوان مقام مسئول در شبکه مستند ذهن مخاطبین ما که مستندسازان و فعالان عرصهی سینمای مستند هستند را روشن کنید که واقعاً اوضاع از چه قرار است؟
فریادرس: تعداد مستندسازانی که ما با آنها کار نمیکنیم شاید به تعداد انگشتان یکدست هم نرسند که ممکن است مسئلهای داشته باشند و امکان همکاری برایمان فراهم نباشد. این موضوع در همه جای دنیا هست و بالاخره یک سری خطقرمزهایی وجود دارد؛ ولی واقعاً به جهت کیفیت فرمی برای ما مستند مهم است و سعی کردیم با آدمهای درجهیکی که در حوزههای مختلف کار میکنند حتماً کار انجام بدهیم. احتمال دارد درگذشتهی دور اینطور بود که با مستندسازهای خیلی خاصی کار میشد؛ ولی الان با همهی جامعهی مستند با هر طیف فکری که شما تصور کنید روی نقاط مشترکمان داریم کار میکنیم
حالامستند: شنیده میشود اینکه فردی با تماس تلفنی طرحش تصویب میشود و به او میگویند برو کارکن، با فردی که بارها میآید طرح میدهد، اصلاح میکند و باز رد میشود، این داستانش چیست؟
فریادرس: نه؛ واقعاً این شکلی نیست. سیر بوروکراسی متأسفانه آنقدر طولانی هست که کسی با تماس تلفنی نمیتواند مبلغی دریافت کند یا قراردادی را ببندد. یک سیر خاصی مراحل ارائه و تصویب طرح دارد که به نظر خودم طولانی است و باید کاهش پیدا کند. البته اقداماتی برای اصلاح این کار کردیم که بیشترش هم از عهدهی شبکه مستند خارج است؛ ولی همه این تلاشها دارد صورت میگیرد این روند قدری کوتاهتر شود تا فیلمساز بهجای دغدغهمندی طیکردن مراحل قرارداد که بهسختی بخواهد از پیش رو بردارد، به فکر فیلم ساختنش باشد. راه برای آدمهایی که دارند کار میکنند باز است. ما خیلی از آدمهایی که با آنها کار کردیم شاید اولینبار بود میدیدیم؛ ولی نمونه کارشان را با همکارانمان در شبکه مستند دیدیم و خوب بود که کار بعدی را سریع توانستند شروع کنند؛ اما بههرحال محدودیتهایی وجود دارد.
حالامستند: اگر بخواهیم یک تیتر از متن این صحبتهای شما در بیاوریم، اینکه در شبکه مستند هیچ خط و مرزی برای تولید کار وجود ندارد
فریادرس: بله؛ همه میتوانند نمونه کارهایشان را به شبکه مستند ارسال کنند؛ ولی اولویت ما کیفیت کار است. کیفیت در روایت و کیفیت فرم کار.
حالامستند: برای امسال که برنامهها تعریفشده و بودجه هم مشخص است، برای سال آینده جهت کیفیسازی هزینهها که به مستندساز پرداخت میشود باتوجهبه نوسانهای اقتصادی در سطح جامعه و شرایط نفسگیری که برای هزینههای تولید مستند به وجود آمده، برنامهریزی معین و مدونی دارید؟
فریادرس: سقف بودجهی شبکه مستند بهاندازه یک فیلم سینمایی هست. این خیلی محدودیت زیادی برای ما ایجاد میکند؛ ولی سعی کردیم با همین بودجهی محدودی که در اختیار شبکه مستند قرار دارد، به شکل عادلانه آن را برای مستندسازها تقسیم کنیم. رایزنیهای مختلفی هم کردیم که این سقف بودجه افزایش پیدا کند و بتوانیم با طیف وسیعتری و برنامههای باکیفیتتری کار کنیم. مثلاً خیلی از کارها بوده که میدانستیم اگر تعداد قسمتش از ۱۰ قسمت به ۱۶ قسمت برسد، مخاطبان خیلی بهتر با آن ارتباط برقرار میکنند؛ ولی چه کنیم که محدودیت بودجه اجازه را به ما نداده است. این نکته را باید بگویم؛ چون دچار محدودیت بودجهای در شبکه هستیم، چارهای که برایش در نظر گرفتیم این بود که به مستندسازان این اجازه را میدهیم که بخواهند جلب مشارکتهای غیرتجاری داشته باشند؛ مثلاً از استانداری بتوانند حمایت مالی بگیرند، آنها هم سهیم میشوند اگرچه سهمشان ممکن است از شبکه کمتر باشد؛ ولی سعی کردیم میزان سهیمشدنشان را بهاندازهی شبکه لحاظ کنیم. متأسفانه مسئلهای که وجود دارد این است که در وضعیت مستندسازی، تعریف ما از مستندسازی با تعریف نهادهای دولتی خیلی تفاوت دارد. معمولاً سازمانها و نهادهای دولتی، مستندات سازی از کارهایشان میخواهند؛ اما برای ما مخاطب مهم است و میخواهیم که فیلم مستند بسازیم. بارهاوبارها سعی کردیم با آنها ارتباط برقرار کنیم؛ چون بعضاً بودجههای خیلی خوبی هم در اختیارشان قرار دارد ولیکن متأسفانه دنبال چیزهای دیگری از مستند هستند مثل پرزنت کردن مدیران و گزارشدهی آماری و عددی. واقعیت اینکه آنها از مستند انتظار روابطعمومی را دارند و این موضوع باعث شده که خیلی نتوانیم با آنها همکاری کنیم. ما حاضریم با جاهایی که منافع ملی برایشان مهم است در هزینه مشارکت داشته باشیم حتی کار را به اسم آنجا پخش کنیم با نگاه اینکه به منافع ملی کمکی کرده باشیم تا پروژه به سرانجام برسد. متأسفانه در پروژههای عمرانی یا پروژههای دیگر، به رسانه به دید روابطعمومی نگاه میشود و اگر قرار باشد درمورد یک موضوع مهمی بهصورت چالشی پرداخت گردد یا این اجازه داده نمیشود یا تبدیل به یک چیز بیمصرف میشود که ما سعی کردیم جلویش را بگیریم. برای همین است که احساس میکنم خیلی از مستندسازان حاضرند با پول اندک شبکه مستند کنار بیایند؛ ولی با پول هنگفت جای دیگر کار نسازند. به عبارتی ترجیح میدهند کار موردعلاقه خودشان را انجام بدهند؛ اما با پول کمتر. تجربه نشان داده مستندسازان عمدتاً آدمهای عاشقی هستند که در این حوزه کار میکنند؛ چون موردعلاقهشان هست هر چند آنقدرها هم به جهت مالی آوردهی خاصی برایشان ندارد
حالامستند: سپاس از اینکه وقت گذاشتید و در این گفتگو شرکت کردید
