محمّد تقیزاده: «موج نو» عنوان مستندی 80 دقیقهای از احمد طالبینژادی است که بیش از آنکه در عرصه سینما برای ساخت فیلم و مستند شناخته شده باشد، به جهت نگارش نقد و روزنامهنگاری در میان اهالی مطبوعات و دوستداران سینما شهرت دارد.
موجنو در سال 1395 و به همت مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی تولید شده و بجز چند اکران محدود، نمایش عمومی زیادی نداشته است مضافا اینکه موضوع فیلم و گفت و گو محور بودن آن باعث شده که فیلم مناسبی برای مخاطبان خاص و دوستداران حرفهایتر سینما به نظر برسد چرا که قرار است در خلال این صحبتها، تاریخ موج نوی سینمای ایران مورد تحلیل و بررسی قرار گیرد.
موج نوی سینمای ایران همچنانکه در فیلم توضیح داده میشود با نمایش آثاری از «مسعود کیمیایی»، «داریوش مهرجویی»، «ناصرتقوایی»، «کیانوش عیاری»، «بهمن فرمان آرا»، «امیرنادری»، «پرویزکیمیاوی» و «سهراب شهید ثالث» در سینمای ایران پدید آمده است. موجی که تعریف ساده و جامع آن فاصله گرفتن از سینمای موسوم به آبگوشتی و فیلمفارسی است که ویژگی اصلی آن زَد و خورد و مسائل حاد عاطفی و زن و شوهری بوده است و کمتر وارد درونیات و عمق روابط کاراکترها میشده و بیشتر به ظاهر و سطح محدود میشده است. جریان یاد شده و افراد مذکور با فیلمهایی چون «قیصر»، «گاو»، «آرامش در حضور دیگران»، «شبح کژدم»، «شازده احتجاب»،«دونده»، «مغولها» و «یک اتفاق ساده»، روی دیگر سینما را نشان تماشاگران دادند و علاوه بر بدعت و ساختارشکنی، از نظر سیاسی و اجتماعی نیز سینما را دچار تحولاتی کردند.
در مستند موج نو، سه نفر از جریان موج نو و سه نفر از فیلمسازان نسل نوی سینمای ایران به گفت و گو با هم میپردازند. مصاحبه «اصغرفرهادی» با «داریوش مهرجویی»، «پرویز شهبازی» با «بهمن فرمانآرا» و «شهرام مکری» با «کیانوش عیاری» به خودی خود جذاب و کنجکاو برانگیز است، مضافا اینکه این گفتوگوها در فضایی صمیمی و درباره بخشی از تاریخ سینما و فیلمهای این اشخاص گرفته شده است.
فیلمهای این شش کارگردان و بررسی کارنامه سینمایی آنها در وهله اول بخش جذابی از محتوا و مسیر مستند را مشخص میکنند. توضیح درباره فیلمهای مهم و جریانسازی چون گاو و قیصر، جدایی نادر از سیمین و گربه و ماهی، دربند و بوی کافورعطر یاس در عین حال که میتواند تداعیکننده نوستالژیک بخشی از خاطرات سینمایی بییندگان باشد ارجاعات مهم و مرتبطی با محتوای صحبتها پیدا میکند و هنر طالبینژاد نیز در ارتباط دادن میان این حجم از محتوا، فیلمها و گفتوگوها بوده است.
تدوین و ضرباهنگ مستند «موج نو» در کنار میزانسن و موتیفهایی بصری و مضمونی که در آن طراحی شده نشان میدهد که طالبینژاد در مقام یک مستندساز میتواند حرفی برای گفتن داشته باشد و درک وی از سینما تنها محدود به نوشتار سینمایی نیست. برقراری ارتباط و انسجام میان بخشهای مختلف گفت و گو و ارجاعاتی که میان صحبت کارگردانها و فیلمها برقرار میشود در کنار میزانسنی که آنها با هم مکالمه دارند از ذوق هنری و زیباییشناسی سینمایی شخص احمد طالبینژاد حکایت دارد.
در بخشهای مرتبط با گفت و گوی مرحوم داریوش مهرجویی و اصغر فرهادی که این نوشتار به بهانه درگذشت این سینماگر بزرگ نوشته شده، نکات جالب و جذابی دریافت میشود که مرور آن خالی از لطف نیست. مهرجویی در ادامه سخنان فرهادی درباره اهمیت فیلم گاو و بیانات امام خمینی (ره)، این فیلم را بازکننده و احیاکننده سینما بعد از انقلاب میداند، سینمایی که به زغم خیلی از اهالی آن اگر این سخنان حضرت امام (ر ه) ابراز نمیشد، باید ختم و پایان آن را اعلام میکردیم.
مهرجویی همچنین از تمجید و تحسین فیلم گاو در کایه دو سینما گفت و به نقل از منتقد این مجله معتبر فرانسوی، فیلم را یک شاهکار جهانی عنوان کرد. فرهادی در بخش مهم دیگر این فیلم از نقش لباس در شخصیتپردازی فیلمهای مهرجویی میگوید و در این میان لباس گلشیفته فراهانی در فیلم درخت گلابی و بهرام رادان در فیلم سنتوری را مثال میآورد.
داریوش مهرجویی سازنده مهمترین فیلمهای زنانه سینمای ایران است که سه گانه بانو، پری و سارا و رویکرد اقتباسی آن در همان زمان مورد توجه بسیاری از منتقدان داخلی و خارجی قرار گرفت. اگرچه آثار متاخر مرحوم مهرجویی در حد و اندازه آثار اولیه و فیلمهای دهه 60 تا 80 او نبود، اما ساخت فیلمهای موفق در ژانرهای گوناگون از کمدی تا ملودرام، از هنری و روشنفکرانه تا اجتماعی و عامه پسند او را در زمره 5 سینماگر برتر سینمای قبل و بعد از انقلاب اسلامی با هر معیاری قرار میدهد.
